Shakespeare Çok Katmanlı Metaforlarına Bir Örnek Olarak...

SHAKESPEARE'İN ÇOK KATMANLI METAFORLARINA BİR ÖRNEK OLARAK   "BİR YAZ GECESİ DÖNÜMÜ RÜYASI"OYUNUNDAN " PUCK " ROLÜNÜN ANALİZİ 

Shakespeare’in Bir Yaz Gecesi Rüyası oyunundaki Puck karakteri (diğer adıyla Robin Goodfellow), oyunun en büyüleyici ve çok katmanlı figürlerinden biridir. Hem dramatik işlevi hem de sembolik anlamları açısından zengin bir karakterdir.

PUCK NEYİ TEMSİL EDER ?

1. Doğaüstü Güçlerin Sembolü – Pagan Mitolojisinden Kalma “Orman Ruhu”

Puck, İngiliz halk inançlarında yer alan eski bir orman cini, bir yaramaz ruh (trickster) figürüdür. Robin Goodfellow, ortaçağda kırsalda insanlar tarafından bilinen, hem yardımsever hem muzır olan bir doğa ruhuydu.

Shakespeare onu, doğaüstü dünyayla insan dünyası arasında bir arabulucu yapar.

Orman = bilinçdışı, büyülü alan, sosyal kuralların askıya alındığı bir zemin.

Puck bu bilinçdışı dünyada dengeyi bozan ve sonra yeniden kuran güçtür.

2. Kaos ve Tesadüfün Temsilcisi

Puck’ın yanlışlıkla Lysander yerine Demetrius’a büyü yapması, hikâyedeki aşk ilişkilerinin tümüyle karışmasına yol açar. Bu yönüyle:

Aşkın kontrol edilemezliğini,

İnsan iradesinin zayıflığını,

Tutkuların rastlantısallığını simgeler.

Yani Puck, aşkta aklın değil rastlantı ve büyünün egemen olduğunu gösterir.

O, düzeni bozan ama sonunda da düzeni geri getiren bir kaos ajanıdır.

3. Tiyatronun Kendisi: Oyun-içinde-oyun Bilincinin Taşıyıcısı

Oyunun sonunda Puck doğrudan seyirciye dönüp konuşur:

“Eğer biz gölge yaratıklar hoşunuza gitmediysek,
Düş gördünüz deyin ve affedin bizi.”

Bu tiradıyla:

Oyunun bir rüya, bir yanılsama, bir tiyatro olduğunu hatırlatır.

Seyircinin gerçeklikle oyun arasındaki farkı görmesini sağlar.

Yani “tiyatronun farkındalığını” temsil eder.

4. Elizabeth Dönemi’nin Ruhunu Temsil Eder

Puck, aynı zamanda Elizabeth Dönemi İngilteresi’nde halk kültürü ile saray kültürü arasında kalan bir figürdür:

Kraliçe I. Elizabeth’in peri inancına ilgisi ve orman mitlerine hayranlığı, Puck karakterine yansımıştır.

Puck, hem kraliyet sarayının estetiğine hem halkın batıl inançlarına hitap eden bir figürdür.

5. Çocukluğun, Masumiyetin ve Anarşinin Temsili

Puck :

Masum ama yıkıcı,

Komik ama etkili,

Oyunbaz ama güçlü bir figürdür.

Bu nedenle çocuk zihninin (hayal gücünün sınırsızlığı) ve sosyal kuralların dışına çıkan davranışların sembolüdür. O, eğlenceyle karanlığı, masumiyetle tehdidi birleştirir.

Özetle : Rolü-Anlamı :

Orman Ruhu :Doğaüstü bilinçdışı gücün temsilcisi.

Trickster (Yaramaz Ruh): Aşkı kaosa sürükleyen rastlantı gücü.

Tiyatro Bilinci : Oyunun "rüya" ve "yanılsama" doğasını açığa çıkarır.

Sosyal Sınırların İhlali: Cinsiyet, sınıf ve sadakat sınırlarını karıştırır.

Elizabeth Dönemi Halk Kültürü : Peri folklorunu ve halk inançlarını sahneye taşır.

(1. Puck’ın Kendini Tanıttığı Monolog) 

(2. Perde, 1. Sahne)

PUCK - 
Ben o gezen, uçan Puck’ım işte,
Neşeyle güldürürüm geceyi,
Fıçılara çörek otları katarım,
Genç kızların sütünü ekşitirim,
Ya da gülen ihtiyarlara tılsım yaparım,
Gülerken düşsünler, dişlerini kaybetsinler diye.
Bazı geceler kilise eşiğinde sessizce dans ederim,
Şeytan sanıp benden kaçarlar.
Kraliçem çok sever bu oyunları,
Hep güler bana, ‘İyi çocuk’ der.”

ANLATICI - 
Elizabeth Sarayı Göndermesi:
Burada Puck’ın "Kraliçem" diye söz ettiği Titania, aslında Elizabeth’in bir yansımasıdır. Puck'ın "Kraliçem çok sever bu oyunları" demesi, Elizabeth’in sarayında sahnelenen maskeli baloları, kılık değiştirmeleri ve sahne sanatına düşkünlüğünü temsil eder. Puck, burada saraydaki sarhoş maskeli eğlencelerde rol alan soytarılar, casuslar ve hatta şairlerin ironik bir temsili olabilir.
Puck’ın şekil değiştirmesi, Elizabeth’in çevresindeki kişilerin ikiyüzlülüklerine ya da değişken sadakatlerine de bir gönderme niteliği taşır.

(2. Büyü Hakkında Konuştuğu Sözleri) 
(3. Perde, 2. Sahne)

PUCK - 
İşte gözlerin !
Gördüğünü seveceksin şimdi!
Aşk çılgınlıktır, göz seçmez,
Kalp de kör olur kimi severken.”

ANLATICI - 
Elizabeth Sarayı Göndermesi:
Bu sahne, Elizabeth dönemindeki politik evlilikler, göz göre göre yapılan entrikalar ve kişisel menfaatler uğruna şekillenen aşklara göndermedir. Özellikle Elizabeth’in talipleriyle olan politik ilişkileri ve evlenmeyişi, aşkı bir güç oyunu olarak değerlendirdiğinin sahnelemesidir. Puck’ın yaptığı büyü, bu aşkların da büyü kadar irrasyonel olduğunu simgeler.

(3. Oyun Sonu, Seyircilere Hitabı) 
(5. Perde, 1. Sahne – Epilog)

PUCK  - 
Eğer biz gölge isek ve sizi kırdıysak,
Sadece düş gördünüz deyin, lütfen,
Ve tüm bu düş gibi görünen oyun
Bir hayaldi uyananlar için.
Affedin kaba şakaları,
Ellerinizi çırpın, bizi alkışlayın,
Biz de düzeltelim kusurlarımızı.”

ANLATICI  - 
Elizabeth Sarayı Göndermesi:
Puck burada sahneyi seyirciye teslim ederken, aslında Shakespeare’in oyunu Kraliçe’ye sunarken izleyicinin yargısına sığınması gibidir. “Bir düş gördünüz deyin” kısmı, Elizabeth dönemindeki sansürden sıyrılmak için kullanılan tipik alegorik savunmadır: “Gerçek değil, sadece bir oyun.”

(Puck’ın Temsili : Puck’ın Özelliği-Elizabeth Sarayı’ndaki Karşılığı) 

ANLATICI - 
Büyü ve şaşkınlık yaratması:Saray entrikaları, maskeli eğlenceler. 
Her yere nüfuz edebilmesi: Casuslar, soytarılar, politik kurnazlar. 
Yanlış kişileri birleştirmesi: Politik evliliklerde yapılan hesap hataları. 
Kraliçeye sadakati : Elizabeth’in gözdesi olan sanatçılar ya da sahne yöneticileri. 
Şekil değiştirmesi : Saray dalkavukları, çıkarcı danışmanlar. 

Kaynakça:

Shakespeare, A Midsummer Night’s Dream. (Ed. Stephen Greenblatt, Norton Shakespeare)

Montrose, Louis. The Purpose of Playing: Shakespeare and the Cultural Politics of the Elizabethan Theatre.

Doran, Susan. Elizabeth I and Her Circle.

Stephen Orgel, “Shakespeare and the Elizabethan Court.”

Greenblatt, Stephen. Renaissance Self-Fashioning: From More to Shakespeare. 

PUCK KİMDİR, NEYİ TEMSİL EDER?

Puck (Robin Goodfellow) oyunda:

Oberon’un sadık ama karışıklık çıkaran yardımcısıdır.

Doğaüstü güçleri vardır ama bu güçleri çok oyuncul, şaşkın, hatta bazen şaşırtıcı derecede kaotik kullanır.

Yanlış kişilere aşk iksiri damlatması, âşıkları birbirine düşürmesi, sonra da yine sahne arkasından işleri toparlaması ile tanınır.

PUCK ELİZABETH DÖNEMİNDE KİMİ VE NEYİ TEMSİL EDER?

1. Puck = Kraliçe Elizabeth’in “Saray Soytarısı” / Danışmanı / Gölge Oyun Kurucusu

Sarayda olayları perde arkasından yönlendiren, hem entrikacı hem zeki, ama bazen de Kraliçe’nin itibarını kurtarmak için müdahalelerde bulunan figürler vardı.
Bunlar arasında en çok öne çıkanlar:

Sir Francis Walsingham (istihbarat şefi, karmaşa düzenleyicisi)

Robert Dudley (Leicester Kontu) (Elizabeth’in aşk hayatındaki sırdaşı)

Christopher Hatton (soylular arasında Kraliçe’nin “en güvendiği adamı/sadık  hizmetkarı”)

Bu kişilerin tümü hem devletin istihbarat ve güç mekanizmasını yönetenler, hem de Kraliçe'nin aşk ve evlilik kararlarını etkileyen aktörlerdir.

Puck da sahne arkasında aşkları birbirine karıştırır, sonra düzeltir.
Tıpkı Walsingham’ın İngiltere’de hem iç karışıklıkları idare etmesi hem Elizabeth’in tahtını korumak için ‘gölge oyunlar’ kurması gibi.

SAHNELERLE PUCK'IN TEMSİL ETTİĞİ "GÖLGE POLİTİKA"YI GÖSTERELİM:

SAHNE: Puck’ın Aşk İksiri Hatası

(Act III, Scene 2)
Lysander yanlışlıkla Helena’ya âşık olur. Hermia paramparça olur. Herkes birbirine girer.

Puck (kendine söylenir):

“Ah, büyük Oberon! Sen bana
Ne demiştin de ben ne yaptım!
Gözlerine yanlış yüreği düşürdüm!
Gönüller darmadağın...”

Bu replikle saraydaki yanlış aşk entrikaları, yanlış mektuplar, sahte vaatler,
ve Elizabeth’in potansiyel evlilik adaylarıyla kurduğu stratejik ama kaotik ilişkiler kastedilmiş olabilir.
Örn. Mary Stuart’la evlilik önerisi, Anjou Dükü ile nişan oyunu...

SAHNE: Puck’ın Finalde Durumu Kurtarma Girişimi

(Act IV, Scene 1)
Puck, herkes uyurken aşk iksirinin etkilerini tersine çevirir.

PUCK - 

“Gelin şimdi gözleriniz silinsin
Kalbiniz kendi yolunu bulsun
Aşk hayal, bu gece rüya
Uyandığınızda ne oldu sanın”

Bu pasajda aşk oyunlarının devlet rüyaları kadar geçici, yanıltıcı ve manipülatif olduğu ima edilir.
Tıpkı Elizabeth’in tüm aşk ilişkilerinin sonunda “sonsuz bekâret” kartını oynayıp hiçbirine evet dememesi gibi…

SONUÇ : 

PUCK = "SİYASİ TİYATRONUN REJİSÖRÜ"

Puck, oyunun gizli yönetmeni gibidir.
Sever, karıştırır, yönlendirir, düzeltir.

Elizabeth’in çevresindeki erkek danışmanlar, soytarılar ve casuslar da
Kraliçe’nin bekâret, aşk, evlilik ve güç oyunlarını perde arkasından yönlendirmiştir.

Puck’ın sihri = Saray entrikalarının sembolü,
Rüyası = Elizabeth’in evlenmeyen, herkese umut verip hiç kimseye evet demeyen stratejisinin yansımasıdır.

KAYNAKLAR

Greenblatt, Stephen. Will in the World: How Shakespeare Became Shakespeare.

Montrose, Louis. “The Purpose of Playing: Shakespeare and the Cultural Politics of the Elizabethan Theatre.”

Doran, Susan. Elizabeth I and Her Circle.

Hackett, Helen. Virgin Mother, Maiden Queen: Elizabeth I and the Cult of the Virgin Queen.

Shakespeare, William. A Midsummer Night’s Dream. (Oxford Edition)

Savaş Aykılıç