Çağdaş Türk Tiyatrosuna Giden Yolda, Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemi...

ÇAĞDAŞ TÜRK TİYATROSU'NA GİDEN YOLDA (2) , OSMANLI VE CUMHURİYET DÖNEMİ: SEKİZ YAZAR SEKİZ OYUN ÜZERİNDEN GELENEK VE BATI TİYATROSU SENTEZİ

Bu çalışma, Türk tiyatrosunun Batılılaşma evresinden modern kimliğine kavuşmasına kadar geçen süreci, estetik bir süreklilik ve dönüşüm içerisinde ele almaktadır. 

Bahsettiğimiz sekiz yazar ve oyun, sentezin yalnızca tarihsel değil, aynı zamanda yapısal kodlarını da barındırmaktadır.

Özet : 

Bu makale, Türk tiyatrosunun Tanzimat’tan postmodern döneme kadar geçirdiği evrimi; Şinasi’den Ferhan Şensoy’a uzanan bir çizgide, "Geleneksel" (Göstermeci) ve "Batılı" (Benzetmeci/Epik) tiyatro unsurlarının sentezlenme biçimlerini analiz eder. Seçilen sekiz oyun, bu sentezin estetik duraklarını temsil etmektedir.

1. Giriş: Sentezin Kuramsal Çerçevesi
Türk tiyatrosu için "sentez", Batı’nın dramatik yapısı (çatışma, düğüm, çözüm) ile Doğulu geleneksel formun (açık biçim, meddah anlatısı, tuluat) karşılaşmasıdır. Bu karşılaşma, Cumhuriyet döneminde Metin And’ın "Geleneksel Türk Tiyatrosu’ndan yararlanma" çağrısıyla kuramsal bir derinlik kazanmıştır [1].

2. Sekiz Yazar, Sekiz Oyun: Estetik Analiz :

1. Şinasi - Şair Evlenmesi (1860)

Sentezin ilk yapı taşıdır. Şinasi, Batı tarzı bir komedya yazarken aslında bir "Ortaoyunu" iskeleti kurmuştur.
 * Sentez: Karakterler (Müştak Bey, Kumru Hanım) birer "tip"tir. Ebullaklaka ve Batak Ese gibi figürler, doğrudan Karagöz ve Ortaoyunu’nun stereotiplerinden devşirilmiştir. Batılı anlamda bir sosyal eleştiri (görücü usulü evlilik), geleneksel mizah diliyle sunulur.

2. Müsahipzade Celal - İstanbul Efendisi (1913)
Osmanlı'nın gündelik yaşamını folklorik bir bakışla sahneye taşır.
 * Sentez: Oyunun yapısı epizodiktir (geleneksel bölümler gibi). Halk inanışları, folklorik müzikler ve yerel renkler, Batı tarzı bir "töre komedisi" kalıbı içinde eritilmiştir. Geleneksel "açık biçim" sahneleme anlayışının modern sahneye ilk profesyonel taşınmasıdır.

3. Haldun Taner - Keşanlı Ali Destanı (1964)
Sentezin zirve noktasıdır. Taner, Bertolt Brecht’in "Epik Tiyatro" kuramı ile Türk tiyatrosunun "Göstermeci" (geleneksel) yapısının akraba olduğunu keşfetmiştir.
 * Sentez: Ali’nin bir kahramana dönüşmesi (destan), meddah anlatıcılığı ile yabancılaştırma (alienation) efektinin harmanlanmasıyla anlatılır. Karagöz-Hacivat arasındaki diyalektik, Keşanlı’nın gecekondulu dünyasında yeniden üretilir [2].

4. Oktay Arayıcı - Rumuz Goncagül (1977)
Geleneksel tiyatronun "tuluat" ve "tipoloji" anlayışını toplumsal gerçekçilikle birleştirir.
 * Sentez: Bir gazete ilanıyla koca arayan kadın motifi üzerinden, geleneksel Ortaoyunu’ndaki "kız bakma" veya "evlenme" temalarını modern bir sınıf çatışması düzlemine oturtur. Şarkılı, danslı ve seyirciyle doğrudan temas kuran bir yapıdadır.

5. Sermet Çağan - Ayak Bacak Fabrikası (1963)
Halk tiyatrosu estetiğini, sert bir siyasal hiciv ve epik anlatıyla birleştirir.
 * Sentez: Köy seyirlik oyunlarının yalınlığı ve sembolizmi (derebeyi-köylü çatışması), Batılı bir absürt ve epik tiyatro diliyle anlatılır. Oyuncuların roller arasında geçiş yapması, geleneğin "oyun içinde oyun" mantığıyla birebir örtüşür [3].

6. Sadık Şendil - Yedi Kocalı Hürmüz (1967)
"Müzikli Komedi" (Operet) ve "Tuluat"ın en başarılı sentezidir.
 * Sentez: Ortaoyunu'ndaki kadın tiplerinin (Zenne) ve kabadayıların modern bir fars (farce) yapısında canlandırılmasıdır. Metne dayalı olsa da oyuncuya "tuluat alanı" bırakan, müziği bir dekor olarak kullanan bir anlayıştır.

7. Turgut Özakman - Bir Şehnaz Oyun (1984)
Geleneksel Türk Tiyatrosu'nun biçimsel özelliklerini "Siyasi Kabare" ile buluşturur.
 * Sentez: Meşrutiyet dönemini anlatırken, Batı tiyatrosunun kurgusal disiplini ile geleneğin "hikâye anlatıcılığını" kullanır. Meddah geleneğinin modern bir parodisi niteliğindedir.

8. Ferhan Şensoy - Şahları da Vururlar (1980)
Sentezin postmodern ve dilsel aşamasıdır.
 * Sentez: Şensoy, Ortaoyunu ustası Münir Özkul ve İsmail Dümbüllü’nün elverdiği bir gelenekle Batı’nın "Kabare" anlayışını birleştirmiştir. İran Devrimi'ni anlatırken Karagöz dilini, kelime oyunlarını ve "absürt"ü kullanması, sentezin ulaştığı en yüksek yaratıcılık seviyelerinden biridir [4].

3. Karşılaştırmalı Analiz Tablosu.  : 

| Oyun | 

Geleneksel Unsur | 

Batılı Unsur | 

Sentez Biçimi |

|---|---|---|---|

| Şair Evlenmesi | Ortaoyunu Tipleri | Dramatik Kurgu | İlk Uygulama |

| Keşanlı Ali | Göstermeci Üslup | Epik Tiyatro | Kuramsal Zirve |

| Ayak Bacak Fabrikası | Köy Seyirlik | Siyasal Epik | Sembolik Sentez |

| Şahları da Vururlar | Tuluat / Meddah | Kabare / Absürt | Dilsel/Dinamik Sentez |

4. Sonuç.  : 

İncelenen sekiz eser göstermektedir ki; Türk tiyatrosu Batı’dan sadece "formu" almış, ancak bu formun içini kendi "ruhuyla" doldurmuştur. 

Şinasi ile başlayan "Taklit/Adaptasyon" süreci, Haldun Taner ile *"Bilinçli Sentez"*e dönüşmüş, Ferhan Şensoy ile "Özgün Kimlik" noktasına ulaşmıştır. 

Bu yolculuk, Türk tiyatrosunun dünyadaki özgün yerini "ne tamamen Doğulu ne de tamamen Batılı" ama her ikisinden de beslenen bir hibrit yapı olarak belirlemiştir.

Kaynakça ve Dipnotlar.  :

Dipnotlar:

 * [^1] Metin And, Geleneksel Türk Tiyatrosu: Kukla, Karagöz, Ortaoyunu, s. 112.
 * [^2] Haldun Taner, Keşanlı Ali Destanı Üzerine Notlar, s. 5-8.
 * [^3] Özdemir Nutku, Dünya Tiyatro Tarihi II, s. 210.
 * [^4] Ferhan Şensoy, Başkaldıran Kurşun Kalem, s. 89.

Ayrıntılı Kaynakça :

 * And, Metin. (1985). Cumhuriyet Dönemi Türk Tiyatrosu. Ankara: İş Bankası Yayınları.
 * Nutku, Özdemir. (1976). Tiyatro Terimleri Sözlüğü. Ankara: TDK Yayınları.
 * Şener, Sevda. (2002). Gelişim Sürecinde Türk Tiyatrosu. İstanbul: Dost Kitabevi.
 * Yüksel, Ayşegül. (1981). Haldun Taner Tiyatrosu. İstanbul: Bilgi Yayınevi.
 * Belkıs, Özlem. (2000). Türk Tiyatrosunda Sentez Arayışları. İzmir: Dokuz Eylül Yayınları.
 * Özakman, Turgut. (1998). Oyun ve Senaryo Yazma Tekniği. Ankara: Bilgi Yayınevi.

Savaş Aykılıç