II.
----
“MİTOLOJİDEN DESTANA DEVAMLILIK 2: GILGAMESH DESTANINDAN DEDE KORKUT DESTANINA YANSIMALAR – GILGAMESH’TEN BASAT’A, GILGAMESH GÖK BOĞASINDAN BOĞAÇHAN’A VE EJDERHA’YA, GILGAMESH HUMBABA’DAN TEPEGÖZ’E GEÇİŞ”
Aşağıda bilimsel, kaynaklı ve alıntılı makale verilmiştir. Makale hem antik Mezopotamya epik geleneğini hem de Dede Korkut’un kahramanlık anlatılarıyla olası mitolojik süreklilikleri karşılaştırmalı olarak inceler.
**MİTOLOJİDEN DESTANA DEVAMLILIK 2:
Gilgamesh Destanından Dede Korkut Destanına Yansımalar
(Gilgamesh’ten Basat’a, Gök Boğasından Boğaç Han’a ve Ejderha’ya, Humbaba’dan Tepegöz’e Geçiş)**
1. Giriş
Antik dönemden Orta Çağ’a uzanan epik geleneğin incelenmesi, kahramanlık, doğaüstü varlıklar ve kültürel semboller üzerinden mitolojik sürekliliği gösterme potansiyeli taşır. Bu makale, Gilgamesh Destanı (Mezopotamya) ile Dede Korkut Hikâyeleri (Oğuz-Türk epik geleneği) arasındaki mitolojik motiflerin karşılaştırmalı bir analizini sunar.
2. Gilgamesh ve Mezopotamya Epik Geleneği
Epic of Gilgamesh, Sümer–Akkad dilinde yazılmış en eski destanlardan biridir ve Uruk Kralı Gilgamesh’in kahramanlık, dostluk ve ölümsüzlük arayışı çevresinde şekillenir. Destanın en bilinen bölümleri arasında, Gilgamesh ve arkadaşı Enkidu’nun Humbaba adlı orman bekçisini öldürmesi ve Gök Boğasını (Bull of Heaven) felakete yol açsa bile yenmeleri yer alır.
2.1 Humbaba: Ormanın Koruyucusu
Gilgamesh ile Enkidu’nun Humbaba’yı öldürmesi, Mezopotamya’da doğa ile medeniyet arasındaki çatışma olarak yorumlanır. Humbaba figürü, antropomorfik dev olarak kahramanların sınanması görevini üstlenir.
2.2 Gök Boğası (Bull of Heaven)
Ishtar’ın öfkesi sonucunda gönderilen Gök Boğası, Gilgamesh ve Enkidu tarafından yenilerek, felaketin engellenmesi destanın önemli kahramanlık sahnelerindendir.
Bu iki motif de epik anlatıda doğaüstü mücadele ve kahramanın sınavı temalarının çekirdek unsurlarını oluşturur.
3. Dede Korkut Epik Geleneği
Dede Korkut, Oğuz Türklerinin sözlü geleneğinde büyük öneme sahip epik hikâyelerden oluşur. Bu anlatılar İslamiyet etkisinin yanı sıra eski Türk mitolojik motiflerini de içerir.
3.1 Basat Kahramanı
Basat, Basat’ın Tepegöz’ü Öldürdüğü Boy’un baş kahramanıdır. Anlatıda Tepegöz adlı tek gözlü dev ile mücadele eder ve onu öldürür. Bu hikâye, hem kahramanın cesaretini hem de toplumun düzenini yeniden tesis etmesini sembolize eder.
3.2 Tepegöz Figürü
Tepegöz, Oğuz halk anlatılarında tek gözlü dev olarak betimlenir ve antropolojik açıdan benzer figürlerle (örneğin Yunan mitolojisindeki Polyphemos) karşılaştırılır.
3.3 Boğaç Han ve Ejderha Temaları
Dede Korkut anlatılarında Boğaç Han gibi kahramanlar, doğaüstü varlıklarla (örneğin ejderha benzeri figürler) mücadele eder. Bu mücadeleler, kahramanın toplum için tehdit oluşturan kaos güçlerini yenmesini simgeler.
4. Karşılaştırmalı Mitolojik Analiz
4.1 Kahraman Tipolojisi: Gilgamesh ve Basat
Gilgamesh epik destanında yarı tanrısal kahraman olarak tasvir edilirken, Basat ise daha folklorik ve yerel kahraman olarak ortaya çıkar. Her iki figür de toplumun düzenini sağlamada önemli rol oynar. Ancak Basat’ın hikâyesi, tarihsel süreç içinde mitolojik motiflerin halk anlatılarına dönüşmesinin tipik bir örneğidir.
4.2 Dev ve Canavarlarla Mücadele
Humbaba – Tepegöz karşılaştırması, iki farklı kültürde benzer motiflerin varlığını gösterir:
Humbaba, kutsal ormanın bekçisi olarak doğanın sınırlarını temsil eder.
Tepegöz, kaotik ve toplum için tehdit unsuru olarak belirir.
Her iki figürün kahraman tarafından yok edilmesi, toplum düzeni ile doğa veya kaos arasındaki zıtlığın edebi betimlemesidir.
4.3 Gök Boğası – Ejderha Motifi
Gilgamesh’in Gök Boğası ile mücadelesi, doğaüstü felaketleri engelleme temasını taşır. Dede Korkut’ta ise ejderha benzeri varlıklarla mücadele Boğaç Han gibi figürler üzerinden gerçekleşir; bu da benzer kahraman-doğaüstü mücadele motifinin farklı kültürel formasyonlarda tekrarlandığını gösterir.
5. Mitolojik Devamlılık ve Kültürel Etkileşim
Epik destanların ortak motiflerden yararlandığı antropolojik çalışmalarla da ortaya konmuştur: kahramanın sınavı, devlerle mücadele, doğa ve medeniyet çatışması gibi temalar pek çok kültürde benzer biçimlerle görülür.
Bu bağlamda, Gilgamesh ile Dede Korkut arasındaki motif benzerlikleri, doğrudan kültürel etkileşimden çok insanlığın ortak mitolojik arketiplerinin benzer anlatılar aracılığıyla farklı coğrafyalarda ortaya çıktığını göstermektedir.
6. Sonuç
Bu makale, Mezopotamya’nın en eski destanı olan Gilgamesh ile Orta Asya/Anadolu epik geleneğinin başyapıtı Dede Korkut arasındaki mitolojik motifleri karşılaştırmalı olarak ele aldı. Anahtar bulgular:
Her iki epikte de devlerle savaş, doğaüstü güçlerle mücadele ve kahramanın toplumsal rolü ortak motiflerdir.
Humbaba ve Tepegöz gibi figürler, farklı kültürel bağlamlarda benzer sembolik işlevler üstlenir.
Gök Boğası ve ejderha benzeri motifler, kahramanın toplum için tehditleri bertaraf etme temasını güçlendirir.
Bu karşılaştırma, epik gelenekte mitolojik süreklilik ve arketipsel motiflerin taşıyıcısı olarak kahraman anlatılarının evrimi üzerine önemli bir perspektif sunar.
7. Kaynakça
Birincil Kaynaklar ve Özetler
Gilgamesh Destanı’nın özeti, karakterleri ve ana olayları.
Tepegöz ve Basat hikâyesi üzerine akademik analizler ve tanımlar.
Akademik Makaleler
Ece Yurtseven, Tepegöz as a Cyclops in Dede Korkut.
Dursun Can Eyüboğlu, Basat in Dede Korkut.
Motif Akademi, Basat ve Odysseus karşılaştırması.
Von Diez karşılaştırmalı epik motif analizi.
Genel Mitoloji ve Epik Çalışmalar
Britannica ve SparkNotes özetleri (Gilgamesh Destanı).
Genel epik motif karşılaştırmaları.
Savaş Aykılıç
Anahtar Kelimeler: mitoloji, destan, tepegöz, dede korkut
0 Yorum