Shakespeare Oyunlarında Zaman Algısı ve Üç Birlik Kuralının Aşılması

Shakespeare Oyunlarında Zaman Algısı ve Üç Birlik Kuralının Aşılması

Özet

Shakespeare’in oyunlarında zaman, yalnızca olayların geçtiği bir düzlem değil, aynı zamanda karakterlerin ruhsal değişimleri, hafızanın işleyişi ve kaderin kendisiyle ilişkili çok katmanlı bir metafor olarak işlenir. Bu makale, Shakespeare’in Aristoteles’ten gelen Üç Birlik Kuralı’na (yer, zaman ve konu birliği) yaklaşımını, oyunlarında dramatik zaman ile olay zamanını nasıl ayrıştırdığını, ayrıca durağan zaman, yoğunlaşmış zaman ve metafizik zaman gibi farklı düzeyleri nasıl kullandığını inceler. Örneklem olarak Hamlet, Macbeth, Romeo ve Juliet, Othello ve Kış Masalı oyunları üzerinde durulacaktır.

---

1. Üç Birlik Kuralı ve Shakespeare’in Bilinçli Aykırılığı

Antik Yunan’dan gelen Üç Birlik Kuralı (Aristoteles’in Poetikasında formüle edilen):

Yer birliği: Olayların tek bir mekânda geçmesi,

Zaman birliği: Olayların 24 saat içinde gerçekleşmesi,

Konu birliği: Tek bir ana olay üzerine kurulu yapı.

Bu kurallar, özellikle Fransız Klasik Tiyatrosu’nda (Racine, Corneille) sıkı şekilde uygulanmıştır.

Ancak Shakespeare, bu kuralları ihlal etmekten değil, bilinçli olarak dönüştürmekten yanadır.

V. Henry oyununda giriş bölümünde anlatıcı (Koronun sesi), sahnede zaman ve mekân birliği sunmanın imkânsızlığını açıkça dile getirir:

 “Bu küçücük sahneye
Fransa’nın engin tarlaları nasıl sığarv?”
— V. Henry, Giriş

Bu dizeler, Shakespeare’in “gerçekliğe benzerlik” ilkesinden çok, seyircinin hayal gücüne yaslanan bir zaman ve mekân genişliğiyle çalıştığını kanıtlar.

2. Shakespeare’de Zamanın Üç Katmanı

a. Dramatik Zaman (Oyunun sahnelenme süresi içinde geçen zaman)

Shakespeare’de bazı oyunlar hızlı ve kısa bir zaman dilimi içinde geçer. Örneğin:

Othello: Duygusal manipülasyon iki-üç gün içinde hızla gelişir.

Romeo ve Juliet: Beş gün içinde başlar ve ölümlerle sonuçlanır.

Ama bazı oyunlarda yıllar geçer:

Kış Masalında karakterler yaşlanır, kuşaklar değişir.

Pericles oyununda deniz aşırı yolculuklar, evlilikler ve çocuk büyütmeler sahnelenir.

Shakespeare, dramatik zamanın akışını keskin bir ritimle değil, duygusal yoğunluk ve olaylara bağlı olarak esnek biçimde belirler.

b. Olay Zamanı (Oyun boyunca ima edilen süre)

Dışarıdan bakıldığında Hamlet birkaç gün gibi görünür ama oyun içinde geçen olayların uzunluğuna dair çelişkili ipuçları vardır:

Hamlet’in oyuncu grubunu çağırması ve hazırlık süresi,

Ofelia’nın gömülmesi sırasında geçen zaman,

Hamlet’in İngiltere’ye gönderilmesi ve geri dönüşü…

Bu durum, Hamlet’in olaylarının aslında haftalar hatta aylar sürdüğü anlamına gelir. Yani dramatik zaman ile olay zamanı arasında çelişkili bir oynama vardır.

c. Metafizik Zaman (Karakterlerin iç dünyasındaki zaman)

Shakespeare’in belki de en devrimci tavrı, zamanın içsel bir süreç olduğunu dramatize etmesidir. Özellikle:

Hamlette “Olmak ya da olmamak” monoloğunda zaman, karar verememenin içsel bir labirentine dönüşür.

Macbethte zaman, kaderin ağırlığını taşıyan bir lanet gibi görünür:

> “Yarın, ve yarın, ve yarın…”

— Macbeth, V. Perde, 5. Sahne

Zaman artık takvimde ilerleyen bir çizgi değil, insanın yoklukla yüzleşme sürecidir.

3. Zamanın Hızlandırılması ve Dondurulması

Shakespeare, zaman algısıyla oynar:

Bazı bölümlerde zaman sıkıştırılır (Romeo ve Juliette aşk, 3-4 günde gelişir).

Bazı yerlerde zaman adeta dondurulur: Hamlet’in eyleme geçmemesi, karakterin bilinç düzeyinde zamanın akışını askıya alır.

Kış Masalında zaman bir anlatıcı figürüne dönüşür. 4. Perde başında “Zaman” adlı bir karakter sahneye çıkar ve 16 yılın geçtiğini ilan eder.

4. Zamanın İronisi ve Gerilim Aracı Olarak Kullanımı

Othelloda olayların bu kadar hızlı gelişmesi, kıskançlığın irrasyonel doğasını vurgular.
Romeo ve Juliette zaman, âdeta karakterlere oyun oynar: Juliet uyanmadan hemen önce gelen Romeo, bir saniye daha bekleseydi her şey değişebilirdi. Bu, trajedinin kalbinde zamanla oynanan bir kader oyunudur.

5. Zaman – Hafıza – Yeniden Doğum

Hamlette hayalet, geçmişi (kralın öldürülüşünü) bugüne taşır: burada zaman, hayaletle bedenselleşir.

Fırtınada Prospero geçmişin kontrolünü bırakıp affettiğinde, zaman döngüsü tamamlanır ve yeni bir çağ başlar.

Sonuç: Shakespeare ve Zamanın Şiirsel Yasa Tanımazlığı :

Shakespeare, Antik tragedya estetiğinin katı kurallarına bilinçli bir mesafe koyarak zaman kavramını:

Dramatik tempo,

Ruhsal derinlik,

Tematik yankılar,

Kaderin işleyişi

üzerinden yeniden tanımlar.

Onun oyunlarında zaman, hem içsel bir sezgi, hem de dışsal bir ironi aracı olur.

Aristoteles’in 24 saatlik zaman kuralını kırar; bunun yerine psikolojik saatleri sahneye taşır.

 Kaynakça

Aristoteles, Poetika

Harold Bloom, Shakespeare: İnsanın İcadı, 1998

Stephen Greenblatt, Dünyadaki Will: Shakespeare Nasıl Shakespeare Oldu, 2004

Northrop Frye, Kimliğin Masalları: Şiirsel Mitoloji Çalışmaları, 1963

Jan Kott, Çağdaşımız Shakespeare, 1964

Peter Brook, Boş Alan, 1968

Anne Barton, “Shakespeare ve Zaman Birliği”, Çoğunlukla Shakespeare Üzerine Denemeler, 1994

Savaş Aykılıç