Unutmanın Çaresizliği ve Hatırlamanın Estetiği: Elma, Labrador, Çimen

Elma, Labrador, Çimen

Alzheimer hastalığı, tıbbî literatürde demans spektrumunun en yaygın türüdür. Belleğin silinmesi, bilişsel fonksiyonların kademeli olarak çözülmesi ve benliğin katman katman erozyona uğramasıyla karakterize olur. Bu klinik tanımlamaların ötesinde Alzheimer; bireyin kimliğine, hatırlama pratiklerine ve varoluşsal bütünlüğüne doğrudan dokunan bir durum yaratır. İnsan zihnini bir metin olarak kabul edersek, Alzheimer bu metni hem siler hem de parçalar hâlinde yeniden yazar. Hatırlama ile unutma arasındaki bu kırılgan sınır, yalnızca hastayı değil, onunla yaşamı paylaşan kişiyi de kuşatan bir sınav hâline gelir. 

Unutuş ve Sahne
Alzheimer, salt bir nörolojik yıkım süreci olarak değil, insanın kimlik bütünlüğünü, toplumsal varlığını, sevgiye ve aşka dair bağlılığını sarsan bir hastalık olarak açıklanıyor. Hafıza yavaş yavaş çözülüyor, kişilik giderek silikleşiyor ve zamana tutunma çabası, çaresizlikle örülü bir sahneye dönüşüyor. Tiyatro, bu yıkımı temsil etmeye giriştiğinde, seyirci sadece bir hikâyeyi izlemiyor; aynı zamanda aklın yitimine tanıklık ediyor ve kaybolan kimliğin yerine sessiz bir boşluğun yerleşmesini duyumsuyor. 
Matthew Seager’ın yazdığı, Zeynep Anacan’ın Türkçeye çevirdiği “Elma, Labrador, Çimen”, bu varoluşsal çözülüşü sahneye taşıyor ve Onur Ünsal rejisiyle Tiyatro.İN çatısı altında tiyatroseverlerle buluşuyor.

Oyunun Metinsel Temeli
“Elma, Labrador, Çimen”, insan zihninin çözülüşünü ve sevginin bu çözülüş karşısında gösterdiği direnci şanoya aktarıyor. Alzheimer’ın soğuk klinik tanımları oyunda yerini içtenlikli bir yaşam kesitine bırakıyor. Bir adamın yavaş yavaş kaybolan hafızası, eşinin onun yanında durarak verdiği emek ve mücadele ile birleşiyor ve seyirciyi hem unutmanın dehlizlerine hem de aşkın kalıcı gücüne tanık olmaya davet ediyor.
Oyun, izleyicisini bir hastalık anlatısının yanı sıra birlikte yaşlanmanın, geçmişe sarılmanın ve kaybolan kimliğin izini sürmenin estetik yolculuğuna çıkarıyor. Hatırlamanın parladığı anlarla unutmanın karanlık boşlukları arasında salınan bu hikâye, izleyenleri derin bir duygusal sarmala çekiyor. Metnin yalınlığı, sahnelemenin sadeliği ve oyuncuların performansı, Alzheimer’ı yalnızca bireysel bir kayıp değil, iki kişi arasında paylaşılan bir tutunma imtihanı olarak görünür kılıyor. Dolayısıyla tıp biliminin kategorize ettiği bir sendromu aşıp insana dair en yalın sorunsalları -kimlik, aidiyet, kayboluş, sevgi, saygı ve sadakat- sahneye taşıyor.
Metin, ajitasyondan uzak duruyor, okurlarına ya da konuklara hazır cevaplar vermiyor, didaktik bir yaklaşım sergilemiyor. Metnin sağlamlığı, realizmi estetize etme biçiminde gizleniyor. Var olanı olduğu gibi gösteriyor, salondakileri trajedinin ortasına bırakıyor fakat bunu melodramın sert tuzaklarına düşürerek yapıyor.

Reji: Onur Ünsal’ın Yorumu
Onur Ünsal, rejiyi kurarken Peter Brook’un “boş alan” yaklaşımından ve Jerzy Grotowski’nin “yoksul tiyatro” anlayışından besleniyor. Oyuncuların bedensel ve ruhsal varlığı merkeze alınıyor, sahne neredeyse tüm fazlalıklardan arındırılıyor. Ünsal, mekânı Alzheimer’ın zihinsel boşluğuna dönüştürüyor; dağınık eşyalarla parçalanmış belleği, boşlukla da unutkanlığı simgeliyor. Seyirciyi sürece dâhil ederken genel anlamda duygusal manipülasyondan uzak duruyor. Lâkin kimi anlarda yabancılaştırma efektlerini daha sık kullanarak psikolojik bombardımanı dengeleyebilirdi zira sahnede kurduğu gerçekçilik çok kuvvetli oluyor. Zaten oyunun en çarpıcı boyutlarından biri, sahnede ve salonda yarattığı yüksek dozlu reellik hissi… Rejinin de oyunculukların da sahiciliği öyle güçlü ki Alzheimer ile yaşamış ya da bu süreçte birini kaybetmiş izleyiciler için yeniden travmatize edici bir tecrübe doğurabilir. Nitekim oyun sırasında bir izleyicinin bayılması, bu sahiciliğin psişik etkisini gözler önüne seriyor. Bu bağlamda, yer yer yabancılaştırmanın daha fazla kullanılması, seyirciye bir “oyun” izlediğini hatırlatma işlevi görebilir; aksi hâlde seyir deneyimi şiddetlenir ve izleyenler psikolojik olarak ağır bir yükün altında kalabilir.

Alzheimer’ın farklı evreleri, bir çiftin yaşamındaki kırılmalar üzerinden temsil ediliyor ve yazar bunu epizodik bir yapı ile kurguluyor fakat tek perdeye sıkıştırılan akış, hastalığın özellikle beşinci evresinden sonraki sahnelerde aceleci bir hava yaratıyor. Yoğun anlatım, seyirciye nefes alma alanı dahi tanımıyor. Özellikle Alzheimer’ın ileri basamaklarına geçişin ikinci perdede ele alınması hem yapısal bütünlüğü hem de duygusal sindirilebilirliği güçlendirir.  

Oyunculuk: Engin Hepileri ve Nergis Öztürk
Engin Hepileri ile Nergis Öztürk’ün sahne üzerindeki varlıkları, ekip oyunculuğunun harikulade bir örneğini sergiliyor. İkili, kendi aralarında olağanüstü bir denge kuruyor. Seslerinin melodik birleşimi, repliklerin ritmik devri, tonlamaların bir oyuncudan diğerine kesintisiz geçişi salondakileri büyülüyor. Artikülasyonları sarih ve temiz, diksiyonları fasih ve berrak bir akış sağlıyor. Dans bölümlerinde bedenlerinin uyumu, sözsüz anlarda bile öyküyü taşımayı başarıyor. Oyuncular, sadece kendi rollerini oynamakla kalmıyor, karşısındakinin duygusunu içselleştirerek tam bir ortaklık kuruyor.

Nergis Öztürk, karakterinin yaşlanma sürecini daha inandırıcı bir şekilde yansıtıyor. Beden hareketleri, tavırları, ses tonundaki kırılmaları ve jestlerdeki ölçülülüğü, karakterin dönüşümünü gerçekçi kılıyor. Engin Hepileri ise özellikle ileri aşamalarda yaşlanmayı hissettirmekte zorlanıyor. Oyunculuk yoğunluğu ciddi bir tesir yaratıyor ama yaş faktörünün eksikliği, kimi anlarda inandırıcılık algısını zedeliyor.

Oyunun en güçlü damarlarından biri, Alzheimer’ın merhalelerini hakiki bir biçimde yansıtma çabası oluyor lâkin burada oyuncuların yaşlarının, hastalığın bütün safhalarını kapsayacak ölçüde ikna edici bir zemin oluşturmadığını belirtmek gerekiyor. Erken başlangıçlı Alzheimer vakaları çok nadir kırklı yaşlarda görülebiliyor ama oyunda betimlenen ileri evrelerin doğallıkla sahnelenmesi, fiziksel dönüşümün ve yaşlılığın işaretlerini de içermesi gerekiyor. Nergis Öztürk’ün oyununda bu geçişi kısmen hissedebiliyorken, Engin Hepileri’de aynı ilerleyiş net biçimde görünmüyor. Eğer bu yaş aralığında oyuncular tercih ediliyorsa, yaşlandırma makyajları, bedensel değişimlerin daha titiz biçimde çalışılması ve ses-tını farklılıklarının devreye girmesi çok daha inandırıcı bir tutarlılık yaratabilir. Bu eksiklik, bütünlüğü zaman zaman zedeliyor ve dramatik etkisinin gücünü gölgeleyebiliyor.

Sahne Tasarımı: Alzheimer’ın Zihinsel Topografyası
Sahne tasarımı, Alzheimer’ın zihinsel boşluğunu simgesel bir anlatıya dönüştürüyor. Minimalist tasarım, sahnenin merkezine boşluğu yerleştiriyor. Sağda solda dağınık hâlde duran nesneler, hafızanın parçalanmış ve dağılmış hatıralarını temsil ediyor. Bu tasarım, görsel bir düzenlemenin yanı sıra metnin anlam dünyasını açan bir dramaturjik katkı olarak işliyor. Ergonomisi sayesinde oyunculukların net bir şekilde görünmesine imkân sağlıyor ve oyunun ana meselesini destekliyor.

Kostüm Tasarımı
Emine Saral’ın kostüm tasarımı, dönüşüm fikrini merkeze alıyor. Kostümlerin değişebilir ve dönüşebilir özellikleri, karakterlerin geçirdiği evreleri somutlaştırıyor. Alzheimer sürecinin ilerlemesiyle bireyin kimliğinin çözülmesi, kostümlerin dönüşümünde metaforik bir karşılık buluyor. Tasarım, oyunun felsefî katmanına dokunan estetik bir araç olarak çalışıyor.

Işık Tasarımı
Abdullah Karanfil’in ışık imzası, atmosferin inşasında belirleyici bir unsur oluyor. Belleğin kimi anlarda aydınlanması, kimi anlarda kararması ışığın kesafeti ve gölge kullanımıyla duyumsatılıyor. Zamanın kırılganlığı ışık oyunlarıyla sahneye yansıyor ve adeta zihinsel bir labirent oluşturuluyor. Dolayısıyla ışık, oyunun psikolojik gerilimini yükseltiyor, izleyicinin ruh hâlini belirliyor.

Müzik
Kenan Doğulu’nun müzik tasarımı, oyunun duygusal akışını kesen, bazen de ritmik olarak seyirciyi uyandıran bir işlev üstleniyor. Yabancılaştırma tesiri yaratıyor, izleyicinin oyunun gerçekliğinde kaybolmasını önlemeyi hedefliyor ama bazı anlarda müzik fazla hareketleniyor ve atmosferi anlamsız yere kırıyor. Daha ölçülü bir yaklaşım benimsendiğinde müzik, sahne estetiğine dengeli katkı sağlayabilir.

Felsefî ve Psikolojik Katmanlar
Elma, Labrador, Çimen, aklın kayboluşunu ağır bir vaka tablosu olarak sunmakla beraber insanın kimliğini ve ilişkilerini sorgulayan bir fenomen olarak sahneliyor. Alzheimer, bireyin benliğini çözerek varoluşun en derin sorularını gündeme getiriyor: İnsan kendisi midir, yoksa hatırladıkları mıdır? Sevgi, belleğin çöküşüyle birlikte kayboluyor mu, yoksa belleğin ötesinde varlığını sürdürüyor mu? Oyunun felsefî boyutu, bu sorular üzerinden seyircinin iç dünyasını sarsıyor.
Psikolojik düzlemdeyse, oyun izleyenlerin empati kapasitesini en uç noktaya vardırıyor. Ancak sahiciliğin fazlalığı, kimi izleyiciler için travmatik bir eksperyans veya yeniden anımsama durumu yaratıyor. 

Sonuç
Elma, Labrador, Çimen; rejisiyle, sağlam metniyle, oyunculukların niteliğiyle ve tasarım unsurlarının uyumuyla güncel tiyatro repertuvarında özel bir yer ediniyor. Bununla birlikte, oyuncuların yaş ve fiziksel görünüm bakımından hastalığın ileri basamaklarını inandırıcı biçimde kimi zaman yansıtamaması ve yabancılaştırma ögelerinin daha seyrek kullanılması, yapıtın gücünü kimi anlarda kırıyor.

Bu yapıt, hatırlamanın ve unutmanın sınırında, sevginin zamana direnen özünü seyirciye hatırlatıyor. Tiyatro sanatının en kadim işlevlerinden biri olan “insanı insana anlatma” pratiğini, gerçekleştiriyor. Konuklar, salondan çıktığında bir oyun izlemekle beraber dağarcığın kırılganlığına, kimliğin çözülüşüne, sevginin ve aşkın getirdiği sabra ve onun kutsallığına dair derin bir sorgulama içine giriyor.