MAKALELER

Memet Baydur Tiyatrosu

2017.03.12 00:00
| | |
759

Sizce Nasıl?
Türk tiyatrosu içinde oyunlarıyla her zaman çok ayrı bir yer teşkil eden, üslubunun özgünlüğü ile en iyi oyun yazarlarından birisi...


"İyi tiyatro en arka sırlarda oturan seyircinin bile duyabileceği bir fısıltı olmalıdır. Önlerde oturanların üstüne yağan bir ter, kan ve gözyaşı yağmuru değil."
Memet Baydur


Türk tiyatrosu içinde oyunlarıyla her zaman çok ayrı bir yer teşkil eden, üslubunun özgünlüğü ile en iyi oyun yazarlarından birisi olarak tarihe damga vuran isim hiç şüphesiz Memet Baydur’dan başkası değildir. Baydur, sadece oyunlarıyla değil; öyküleri, denemeleri ve sinema üzerine yaptığı kuramsal çalışmalarla da verimliliğini başka alanlarda da gösteren bir yazı dehasıdır. Özellikle Cumhuriyet Gazetesi’nde Kuşbakışı adlı köşesinde kaleme aldığı yazılarda; tiyatrodan, sinemaya, caz müziğinden, kuantum fiziğine kadar birçok konuyu ele alır. Oyunlarında yer alan, oyun/gerçek ikilemi aslında hayata bakışının bir yansımasıdır. Güncel bir konuyu işlerkenki yazılarında ironiyi ve buruk gülmeceyi nasıl işliyorsa oyunlarına da öyle yansıtmıştır. Kendisi de, gerçeğin katlanılamazlığına karşı oyunlara başvuran oyun kişileri gibidir. Ama şakanın ardındaki ciddiyi, oyunun ardındaki gerçeği algılatmadan da duramaz. 


Özellikle Türk toplumunda modernleşme süreci sonunda yaşanan aydın sınıfının yabancılaşmasını resmeder. Bu düşünsel izlek, özellikle ilk oyunu “Limon”dan başlayarak neredeyse tüm oyunlarında belirli yoğunluklarla sürer. Onun oyunları özellikle seksenden sonra durgunluk dönemine giren ülke tiyatrosu için bir nefes alma alanı sağlamıştır. 
Dili ustalıkla kullanan Baydur tiyatrosunda sözcükler, her zaman önde gelmiştir. Yanlış anlamalar, kelime oyunları ve şaşırtmacalar bolca kullanılır. Klasik oyun kurgulama yöntemlerinden farklı bir yol izler. Yazılarında da sıklıkla belirttiği gibi tiyatroda, dramatik yapı olarak belirlenen klasik neden-sonuç ilişkisini tümden reddetmese de, bu bağı zorlayan denemelere girmekten kaçınmaz. Sürekli yenilikler dener. Baydur bir yazısında oyun yazarlığında dilin önemi şöyle ifade eder:  “Tiyatro hakkında yaygın ve bence yanlış bir kanı daha var. Dramatik yapının omurgası olarak oyunun, olay ya da olaylar örgüsünün görülmesi. Dramatik yapının omurgası olaylar örgüsü değildir. Oyun, eğer iyi bir oyunsa, olaylar örgüsünün üstüne dikilmez. Öyle olsaydı Hamlet, iki cinayet, bir intihar, birkaç düellodan ibaret olurdu. Dramatik yapının omurgası varsa eğer; bu, insan aklının da omurgası olan dildir. Bunu yirminci yüzyılda oyun yazan bütün ustalar anlamışlardır. Beckett’den, Ionesco’ya, Harold Pinter’den John Osborne’a, Alan Bennett’ten Peter Handke’ye kadar birçok çağdaş yazarın oyunlarına şöyle bir göz atmak bile yeterlidir.  Shakespeare’in oyunlarında da dramatik yapının omurgası dildir, Rostand’ın Cyrano de Bergerac’ının da.” (Baydur, 1995)


Onun oyunlarının merkezinde; kimlik, oyun, aidiyet, yalnızlık, yabancılaşma, ölüm ve varoluşun dayanılmaz burukluğunu yaşan “İnsan” vardır. Yarattığı atmosferin psikolojik derinliği öylesine belirgindir ki, okuyucu bunu hayal gücünü kullanarak hemen canlandırabilir. Bundan dolayı Baydur’un oyunlarını sahnelemek zordur. Kendisinin de sıklıkla belirtmiş olduğu gibi, sahne tasarımına, müziğin dramatik anlatımdaki rolüne, oyun kişilerinin sahne atmosferine bağlı olarak mekânla ve zamanla girdikleri ilişkilere önem verir. Tüm oyunları yönetmenlere yol gösterecek ipuçları ile doludur. 


Baydur, oyunlarında eleştirisinin merkezine toplumsal çarpıklıkları ve bunun bireylere olan yansımalarını kaba politik göstergelerle veya böyle bir olay örgüsü ile yapmaz. Alt metne yerleştirdiği birçok göndermeyle, okuyucu ve seyirciye küçük ışıklar yakmaya çalışır. Eleştirisini sadece aydınlanma karşıtlarına değil, kendisini bunlara karşıt olarak gören küçük burjuvaziye ve aydın sınıfının çelişkilerine de yapar. Çuvaldızı kendine batırmaktan hiçbir zaman çekinmemiş olan Baydur’un oyunları, bu nedenle kendisi ile yüzleşememiş kişilere ilk başta sert bir yumruk etkisi yapar. 


Geçmiş ve geleceğin birbirine karıştığı Baydur evrenine aslında zamansızlık egemendir. İnsanın özü ile hayatın olağan akışı arasındaki boşluğu doldurmak için zamansız bir evrende oyunsu bir atmosfer kurgular. Yarattığı oyun kişileri de klasik bir karakter yapılandırılmasına tabi olmazlar. Oyunsu atmosferin gereğine uygun olarak, sürekli yeni roller, yeni yönelişler izlerler. Sıradanı ve sıra dışı olanı karşı karşıya getirerek, ortaya çıkan durumun absürdlüğünü sergiler. 


Sevda Şener, Memet Baydur’un oyun yazarlığı hakkında şu önemli saptamayı yapar: “Yazar, ezberlenmiş düşüncelere bağlanmış olan, kendilerine biçilmiş rolleri oynayanlarla bu rolleri reddeden öfkeli insanları birlikte ele almış, kendilerine çıkış yolu arayan, arayış sancıları  çekenlerin yanında günü gününe yaşayanlara yer vermiş, dramatik olanı, bu karmaşa ortamında rolünü oynamaya çalışan, kendi doğasına yabancılaşmış, kuklalaşmış kişilerin trajik ve komik durumlarından üretmiştir.”(Şener, 2010: 127)


Tiyatroya özgü bir gerçeklik peşinde, oyunsu bir atmosfer içinde oluşturulan Baydur tiyatrosu, tiyatro sanatçıları, izleyiciler ve okuyucular için hala çözülmeyi bekleyen şifrelerle doludur. Sözü, bu şifreleri çözmek için Baydur’un birçok oyununu sahneleyen tiyatro sanatçısı Can Gürzap’a bırakıyorum: “Nefis bir Türkçe. Birbiri ardına oya gibi işlenmiş diyaloglar. Sözcükleri kazdıkça altından çıkan ve çıktıkça zenginleşen bir ifade gücü. Hınzır bir sorgulama. Köhneleşmiş ve bizi cendereye sokan, bugün de sokmaya devam eden değerlerle inceden inceye dalgasını geçen ve iğneleyen bir anlatım. ... Saymakla bitmez.” (Gürzap, 2001)


Tiyatro Gazetesi’nin 72. sayısında (Mart) yayınlanmıştır.

Serkan Fırtına
serkanfirtina35@gmail.com 


Kaynakça : 
Memet Baydur, Cumhuriyet Gazetesi, (Kuşbakışı köşesi) 29.05.1995
Sevda Şener, Tiyatroda Yaşam-Oyun İlişkisi, Dost Kitabevi, Ankara 2010
Can Gürzap, “Memet Baydur’un Anısına”, Radikal iki, 9 Aralık 2001

Anahtar Kelimeler: memet baydur



0 Yorum
Hmm! Bu içeriğe henüz yorum yapılmadı, sen yazmak ister misin?
Bekle! Yorum yazmak için üye olmalısın Üye isen burayı tıkla. Üye olmak için de burayı tıkla.
Diğer Yazıları





TİYATRONLİNE

Görüş Bildir