MAKALELER

Fütürist Akım

2011.04.06 00:00
| | |
1632

Sizce Nasıl?
Fütürist akım, Filippo Tommaso Marinetti'nin (1876-1944), Paris'te 20 Ocak 1909 tarihinde "Le Figaro" gazetesinin ilk sayfasında yayımlanan


Sistemlere Çelişkiler Katan Bir Tiyatro!
 

Fütürist akım, Filippo Tommaso Marinetti'nin (1876-1944), Paris'te 20 Ocak 1909 tarihinde "Le Figaro" gazetesinin ilk sayfasında yayımlanan Le Futurisme bildirgesi ile başlamıştır. O zamana dek her şeyden önce 1905 yılında yayın yaşamına geçirdiği "Poesia" adlı dergi ile yazın çevrelerinde adını duyurmuş olan Marinetti, Mart ayında Trieste'de politikaya girerek seçim kampanyalarına katılmıştır. Marinetti'nin kısa zamanda birbiri ardına daha birçok bildirgesi yayımlanmıştır (bunlardan en önemlisi "Ayışığına Ölüm" başlıklı bildirgesidir). Ocak/Şubat 1910 tarihinde Marinetti'nin ressam Umberto Boccioni, Carlo Carra, Luigi Russolo, Giacomo Balla ve Gino Severini ile son derece önemli olan karşılaşması gerçekleşir. Böylece, fütürist grubun çekirdeği oluşur; Ekim 1913'de Enrico Prampolini, Mart 1914'te de Depero fütüristlere katılırlar. Akım sanat çevrelerinde bir çığ gibi büyüyerek ilerler.
 
Fütürizm kuramı, yirminci yüzyıl başında teknolojideki hızlı gelişimin etkisinde, sanatın makine çağının uygun özellikler taşıması ilkesine dayanır. Makine çağının devingenliğini, estetik biçimler içinde ifade etmesi amaçlanan fütürist sanatın başlıca özelliği, hızlılık olarak saptanmıştır. Marinetti, bir yarış arabasının güzelliğini, bir yontu başyapıtının güzelliğine yeğ tuttuğunu ifade etmiştir. Otomobil, uçak, dinamo gibi devingen araçlar, en erkin sanat örnekleri olarak kabul edilir.
 
"Biz şiirlerimizde tehlike tutkusunu, enerji ve ataklık alışkanlığını dile getirmek istiyoruz. Korkusuzluk, gözüpeklik, başkaldırı, şiirimizin başlıca öğeleri olacaktır. Edebiyat şimdiye dek dalgın hareketsizliği, kendinden geçişi ve uykuyu övdü. Biz saldırgan devingenliği (dinamizmi), hummalı uykusuzluğu, koşuyu, ölüm perendesini, şamarı ve yumruğu yücelteceğiz.
 
Dünyanın görkemliliği yeni bir güzellikle zenginleşti: Hızın güzelliği.
Ateş soluyan yılanlara benzer borularla donatılmış bir yarış otomobili,
kükreyen bir yarış otomobili, Samothrake Nike'si heykelinden daha güzeldir. "

 
(Fütürizm Bildirgesi, 1909)
 
    Makine hayranlığı saldırgan eğilimleri kışkırtmakta, saldırganlık, savaş isteğine dönüşmektedir. Savaş, en üst devingenlik olarak kutsanmıştır. Savaşın dünyayı sağlığa kavuşturacağı belirtilir. Savaş coşkusuna koşut olarak, askerlik, yurtseverlik duyguları yüceltilir.
 
    "Savaştan başka şeyde güzellik yoktur. Saldırgan nitelikte olmayan hiçbir eser başyapıt olamaz. Biz, dünyanın tek sağlığı olan savaşı, militarizmi, yurtseverliği, uğrunda ölünen güzel ülküleri ve kadının aşağılatılmasını yüceltiyoruz.
 
    "Biz müzeleri, kitaplıkları her türlü akademiyi yıkmak istiyoruz. "Biz çalışmanın, zevkin ya da ayaklanmanın harekete geçirdiği büyük toplulukların şiirini söyleyeceğiz; modern kentlerdeki devrimleri yaşayan çok renkli ve çok sesli yığınları söyleyeceğiz."
 
(Fütürizm Bildirgesi. 1909)
 
    Fütürist başkaldırının ortaya çıkmasının nedenlerini yüzyıl başlarında İtalya'nın ekonomik, politik ve düşünsel durumunda aramak gerekir. Bu dönemde İtalya, ekonomik ve teknolojik açıdan az gelişmiş, politik açıdan bir dağınıklığın ve kısmen bağımlılığın (İtalya'nın bazı bölgeleri Avusturya tarafından işgal edilmiştir) ve düşünsel yaşamda açık bir durgunluğun egemen olduğu bir ülke konumunda idi. Bir yandan ulusal birlik için çabalayan kimi büyük kentsoylular (Avusturya ile olan savaş durumu), diğer yandan endüstrileşme ve modernleşme ile birlikte gerçek durumlarının düzeleceğine inanan İtalya'nın kuzeyindeki sosyalist işçiler arasından kişiler, fütürizm taraftarları arasına katılıyorlardı. Faşistlerle birliktelik içinde bulunan birçok fütüristlerle, sosyalist işçi akımı içinde bulunan diğer fütürist grupların tutumları, fütürist akımın çelişkilerini ortaya koyması açısından önemlidir.
 
    Bu çeşitlilik sanatın çeşitli alanlarına yansırken, sözün harekete dönüştüğü tiyatro ortamında kendisine epeyce yer bulabilmiştir. Sonuçta fütüristler ortaya attıkları akımın canlı birer örneğini görmek için sabırsızlanıyorlardı. Tiyatro sanatının çığ gibi büyüyerek Avrupa'ya kök salması, 1914 yılında, Moskova'da Rusça'ya çevrilmiş olan "İtalyan Fütüristlerin Bildirgesi"nin Rus Tiyatrosu'na hızlıca giriş yapması, yeni doğmuş akımın yayılımını büyük oranda hızlandırmıştır. Enrico Prompolini (1894-1956), Fortunato Depero (1892-1960) ve Giacomo Balla (1871-1958) tarafından geliştirilen fütürist deneysel tiyatro, özellikle eski kuşağın köhnemiş düşüncelerine karşı gelen gençlerin ilgi odağı haline dönüşmüştür. Rusya'da Mayakovski akımın hızlı bir önderi haline gelirken, Avrupa içlerinde yayılan faşizm, fütürist akımı yıkıcı savaş tekniklerine alet etmiştir. Mayakovski' nin "Hamam" oyunu akımın sosyalist tabandaki önemli örneklerinden bir tanesidir.
 
    Bu yazarlarla, çeşitli denemelerden sonra fütürist tiyatro, tiyatro tarihindeki yerini aramaya devam etmiştir. Karmaşıklıklar içinde teoriler ortaya atılmıştır. Sahneyi tümüyle teknik araçlarla donatmayı amaçlayan, oyunculara yer vermeyen, figürler ve nesnelerin bulunduğu, ışık, ses ya da renk oyunu olarak gerçekleştirilen bir tiyatro olarak göze çarpmıştır önce. Bu tiyatro türü, görsel sanatlara çok yakındır ve daha sonra ortaya çıkacak olan gösterim sanatının gelişiminin ilk biçimi olarak da görülebilir. Aslında sinema filmlerindeki esrarengiz düşünsel sorularla bağlantısı da vardır. Mesela bir korku filmini ele alalım? Küçük bir eşya, bir figür ya da kullanılan sıra dışı bir ses filmin ana hatlarını oluşturur. Aynen tiyatro içinde bunu söyleyebiliriz. Faşistler kendilerine resim sanatının gücüyle tiyatro yaparken, sosyalistler bu akımda fabrikaları, tarlaları, işçi malzemelerini kullanmışlardır. Hatta faşistlerle sosyalistlerin bu akımda ortak buluşma noktaları da olmuştur: Savaş!
 
    İtalya'da eleştirmen, oyun yazarı, tiyatro yöneticisi, yönetmen, tiyatro tarihçisi, arkeolog, fotoğrafçı, film yapımcısı olan Anton Giulio Bragaglia akımın yaygınlaşması için çok çaba sarf etmiştir. Çektiği filmlerde anlaşılması güç konulara eğilse de, geçmişin değerlerini yıkan bazı denemelerden kaçınmamıştır. Dünyaca ünlü yönetmen Stanley Kubrick, fütürist tiyatrodan etkilenerek "Spartacus" ve "Lolita" gibi birbiriyle alakası olmayan sıra dışı filmlere imza atmıştır. Sonuçta eylemin niteliği önemli değildir. Geçmişin değerleri yıkılmalı, yerine uzlaşmasız bir anlam yüklenmelidir. Spartacus'te kölelik sistemine isyan eden bir gladyatör daha sonra anarşist bir kimliğe bürüncek; Lolita filminde ise, seks objesi haline dönüşen kadının bedensel güzelliği ön plana çıkarılırken, ruhsal olarak kadının aşağılanması sağlanacaktır. Tüm değerler hızlı bir döngünün içinde eritilmeli ve yerine yeni değerler üretilmelidir. Bu felsefe ile birlikte fütürizmin teatral etkileri 2000'li yılların tiyatrosuna varana dek ulaşmıştır.
 
    Günümüz tiyatrosunda halen büyük bir titizlikle kullanılan fütürizm, hızlı çalışan makinelerin gücü ile başlayıp, tüm değerlerin anlık ve hızlı biçimde yok edilmesine inanan yazarlara ilham kaynağı olana dek kendisini var etmiştir. Mark Ravenhill, bu akımın tiyatro sanatındaki en önemli temsilcisidir şu an. Genç oyun yazarının ürettikleri, içinde yaşadığımız toplumun tüm değerlerini hızlı biçimde silmeye yöneliktir. Sosyalizm ve faşizm dönemlerindeki gibi bir sanat anlayışından günümüz için bahsetmemiz imkansız! Ama fütürizm bir yandan liberallerin sanatına hitap ederken; Marlo Carli, Emilio Settimelli ve F.T Marinette gibi isimleri ön plana çıkarıyor; bir yandan da Amerikalı oyun yazarı, felsefeci Jacque Fresco "Var olan global ve sosyal problemlere gerçekten son vermek istiyorsak, dünyayı ve kaynaklarını tüm insanlığın ortak mirası olarak kabul etmeliyiz" diyor. Fikirsel olarak kendisini bir yere oturtamamış fütürist anlayış, hem teatral olarak hem de sanatın diğer dallarında günümüz dünyasını farklı bakış açılarıyla sorgulamaya devam ediyor!
 
Kaynaklar;
Filippo Tommaso Marinetti: Fütürizm Bildirgesi (1909).
M. Brauneck "Fütürist Tiyatro"
Aydan Karayan "Fütürizm ve Sanatsal Etileri"

Anahtar Kelimeler: fütürist akım, Filippo Tommaso Marinetti, Fütürizm kuramı



0 Yorum
Hmm! Bu içeriğe henüz yorum yapılmadı, sen yazmak ister misin?
Bekle! Yorum yazmak için üye olmalısın Üye isen burayı tıkla. Üye olmak için de burayı tıkla.
Diğer Yazıları





TİYATRONLİNE

E-Bülten Üyeliği Görüş Bildir