MAKALELER

Ah Bu Alpay Ekler!... Yapmış Yine Yapacağını...

2011.12.06 00:00
| | |
3093

Sizce Nasıl?
Yakacık’tan çıktım yola,haydi benim bu dünyaya garip gelmiş tiyatrocum,yolun açık ola…

 

1.)UNİMA İSTANBUL KARAGÖZ YAPIM VE OYNATIM KURSU  MEZUNİYET TÖRENİNDEN İZLENİMLER

HALİS KURTÇA KÜL. MERKEZİNE NASIL GİDİLİR
    Yakacık’tan çıktım yola,haydi benim bu dünyaya garip gelmiş tiyatrocum,yolun açık ola…Alpay’a telefonda soruyorum : “-Bu  Halis Kurtca Kültür Merkezi nerededir,nereden gelinir ?” diye…Göztepe’de diyor,sonra da yanındakilerden tarif alarak bana iletiyor : “-Kadıköy minibüslerinin kalktığı yerden Fikirtepe-Gözcübaba minibüsüne bin, önünden geçiyor…”

KARAGÖZÜN YAŞAYAN ÜÇ BÜYÜK ÇINARI
    Uzatmayalım altı yaşımdaki kızım Başak ile oraya vardığımızda saatler beşi gösteriyordu (kol saatim ve cep telefonumdaki saatler…)Biraz erken gitmişiz,baktım Karagöz sanatının yaşayan (benim bilebildiğim kadarıyla) ülkemizdeki yaşayan en büyük ustaları yan yana oturuyorlar: Tacettin Diker , Orhan Kurt ve Metin Özlen…Üçünün de önünde saygıyla eğiliyorum…

HZ. MUHAMMED KARAGÖZ PERDESİNDE
    Bu dev isimleri bir araya getiren Alpay Ekler yapmış yine yapacağını !...Geçen sefer  aralık ayında CRR’de gerçekleştirdiği “Tasavvufi Karagöz” oyununda ,sessiz sedasız bir devrim yapmış ve Hz. Muhammed’i  perdeye çıkarmıştı ; elbette ki  minyatürlerimizde olduğu gibi yüzü peçeli olarak…

BAYAN KARAGÖZCÜLER GELİYOR
    Bu sefer de bir başka devrim yapmış ; Kadın Karagözcüler yetiştirmiş…Mezunların  toplam yirmi üç kişiden  yarısı kadın…(Aslında “bayan” diyecektim ama feministler buna çok kızıyor,korkumdan “kadın” diyorum…)Şaka bir yana ülkemizde kadınların ellerlini atmadıkları bir şeyin yaşayamayacağına inanıyorum ben ve Karagöz’ün emin ellerde olacağına inanıyorum gelecekte…

TÖRENDE KARAGÖZ MUSİKİ KONSERİ VE KARAGÖZ OYUNU İÇİÇE
    Derken efendim törenden önce Karagöz Musiki Konseri ve Karagöz Gösterisi başladı…Alpay yapmış yine yapacağını…Sahneyi ikiye ayırmış,sağda bir dikdörtgen Karagöz perdesi,sağda önde müzisyenler ve arkada yirmi üç genç karagözcü…Hem koro olup Karagöz şarkılarını söylüyorlar hem de  her şarkıda birer sağa kayıp ikişer ikişer Karagöz oyunundan bir sahne oynatıyorlar…

KÜÇÜK BİR REJİ ÖNERİSİ
    Tabii ben bu oyunu çözene kadar  oyun yarılamıştı ve ben hala neden yengeç gibi her sahne başında yan yan yürüdüklerini anlamaya çalışıyordum…Halbuki her ikili Karagöz gösterisinden sonra sahne önüne gelip selam verselerdi hem biz az önce Karagöz ve diğer tipleri kimlerin oynattıklarını daha yakından görebilecek hem de belki de alkışların dozu onların yetenekleri ve başarıları konusunda bir fikir verebilecekti…

    
ALKIŞLAR KARAGÖZ MUSİKİ TOPLULUĞUNUN ŞEFİ LEVENT ÇELİK  VE MÜZİSYENLERERİNE 
Böyle bir Karagöz gösterili musiki ya  da musiki korolu karagöz gösterisi eminim dünyada ilktir…Al bu şarkıları-türküleri-semaileri albüm yap,yok satsın…Koroyu çalıştıran,müzisyenleri organize eden şef Levent Çelik’i de huzurlarınızda ayakta alkışlıyorum…

CANAVAR GİBİ YENİ BİR NESİL TİYATROCU YETİŞİYOR
    Mezunların bazılarını bizzat tanıyorum : Ata Camuz , Sibel Tomaç , Deniz Karalar , Bülent Aksu vb. GSM’den öğrencilerimiz…Özellikle bu üçü kendilerini ustaları Alpay Ekler’in yanında çok geliştirdiler… Geliştirmeye de devam ediyorlar hem Alpay’ın Kukla ve Karagöz atölyesinde hem de Kocaeli  Tiyatro Bölümünde… 

SENEYE NEDEN BEN DE BU KARAGÖZ KURSUNA GİTMEK İSTİYORUM
    Ana !...Kursiyerler içinde bizim Selçuk Delipınar da var…Seneye vakit bulabilirsem ben de mutlaka katılacağım bu Karagöz kursuna…Neden ?...Çünkü sadece büyük ustalardan ders almak değil , sadece oynatmak da değil ; bizzad derisini kesmek , boyamak , süslemek , tasviri bizzad üretmek…bunlar çok önemli…gerçek bir Karagöz ustası (Orhan Kurd hocanın her karşılaşmamızda bana ezber ettiği gibi ;) Karagözcü hem bir ressamdır ; tasvirleri kendi yapar ; hem bir müzisyendir ; perde gazellerlini bizzad canlı okur ; ayrıca Karagöz’ün tamamı bir müziktir-bestedir ;hem de oyuncudur ; her tasviri sesini değiştirerek canlandırır…

BANTTAN KARAGÖZ OLUR MU  
(İsmi lazım değil,bilenler bilir,fi tarihinde İstanbul’da bir ödenekli kamu tiyatrosunda bir karagöz izlemiştim,Karagöz dahil tüm seslendirmeler banttanttandı…ve canlı karagözün canına okunmuş,karagöz cavlağı çekmişti,yani imamın kayığına binmişti,yani  efendim mort olmuştu… )

KARAGÖZ SANATI TİYATRO VE OYUNCULUK SANATININ ÖZÜDÜR 
Dünyada her  ülkenin sanatta ve tiyatroda kendi biçemi/uslubu/tarzı  (vb…) vardır…Bizim kendi şahsımıza özgü tiyatromuzdur Karagöz…Ortaoyunu , Karagöz’ün “perdeliye” , sahneye çıkmış halidir…Karagöz , bir ilk oyuncu (Thesbis) , bir ilk anlatıcı/meddah , Türkiye Tiyatro Tarzının özüdür…Kökleri ilk şamana , ilk büyücüye , ilk sanatçıya dayanan ressam , müzisyen ve oyuncudur o…

PLATON’UN MAĞARA BENZETMESİ VE KARAGÖZ
Karagöz’ün özü düşüncedir…İde’dir…Platon’un idealar dünyasını anlatmak için başvurduğu “Mağara Benzetmesi”ndeki “gölgeler”-“insanlar” aslında duvara yansıtılan kuklalardan başka bir şey değildir ki bir gölge oyunu , bir gölge tiyatrosu benzetmesi üzerinden tarihte ilk defa “bu dünya ve öte(ki) dünya” inancı dile getirilmiştir…

HALK , DEMOKRASİ , EŞİTLİK VE KADIN KARŞITI ,  KÖLECİ VE ELİTİST ARİSTOKRASİ SAVUNUCUSU   PLATON İDEAL DEVLETİNDEN OZANLARI NEDEN KOVDU
Platon’un zamanındaki kuklalarla yapılan (eklem yerlerindeki deliklere kadar tam bir Karagöz tasvirini verir) gölge oyununun bizim anladığımız anlamda Karagöz ile akrabalığı ya da ilişkisi şimdilik bir sır…Ancak aşırı muhafazakar Platon’un ozanları “ideal devlet”ine sokmadığı ve onları oradan kovduğu” hiç de sır değil…

KADIN YÖNETİCİLERE KARŞI ATAERKİL BİR İDEAL DEVLET ÖNGÖREN PLATONDAN GÜNÜMÜZDE EN ÇOK ETKİLENENLER  İNANÇ ADINA KADINA VE SANATA VE TİYATROYA UZAK VE DÜŞMAN ATAERKİL KÜLTÜR DEĞİL Mİ 
Neden bu büyük filozof sanatçıları ideal devletinde istemiyordu acaba ?...Duygu ustası sanatçıların aklı baştan çıkarabileceğinden çekindiği için !...(Ozanlar ve oyuncular kötünün değil iyinin taklidini yapmalıydılar ona göre sadece…)Ozanlar tehlikeli olabilirdi ideal devlet için çünkü inancı bile sorgulamaktan çekinmezdi bunlar…(Aristokrasi) sistemini bozabilir hatta yıkabilirdiler düşünceleriyle ve eleştirel akıllarıyla… 

Tanrıları yeri geldiğinde eleştiren , yeri geldiğinde yeren , yeri geldiğinde hicveden İonyalı ozanlardan , özellikle de tragetya ve komedya ozanlarından hiç haz etmediği de ortadaydı…(Kendisi de bir aristokrat olarak , demokrasi karşıtı köleci aristokrasi yönetiminden yana olan Platon ozanların aksine müzisyenlere-MÜZİK DİYE MARŞLARI KASTEDİYOR OLMALI- yer vermiştir ideal devlet düzeninde…)

KARAGÖZÜN BURSA CAMİİ EFSANESİ SUNNİ İSLAMIN KARAGÖZE BAKIŞ AÇISININ ÖZETİDİR BİR BAŞKA OKUMA İLE

Biz dönelim Karagöz’e…Karagöz de kör inanca karşıdır , eleştirel aklın sesidir o…Bursa Camii hikayesi her şeyi  ne kadar da açıkça ve acımasızca özetler  aslında ; Karagöz , (anadoluya) cami inşaını geciktirdiği için boynu vurulur padişah tarafından !...Nokta…

ÇARŞI PAZARDAN MEYDANLARDAN TEKKELERDEN ÇOCUKLARIN OYUN KUTUSUNA KADAR DÜŞEN KARAGÖZ (CANLI KARAGÖZ ADI ALTINDA  YOZLAŞTIRILIYOR GÜNÜMÜZDE , İLLE KARAGÖZÜ ÇIKARACAKLARSA ORTAOYUNUNU ÇIKARSINLAR SAHNEYE ;ORTAOYUNU KARAGÖZÜN SAHNEYE ÇIKMIŞ HALİDİR NE DE OLSA)
Siz bakmayın Karagöz’ün günümüzde sterilleştirilmiş , ağzına biber sürülmüş , Tuzsuz Deli Bekir’in aksine ağzına tuz koyularak ayıp laflar etmesi önlenmiş , deyim yerinde ise sansürlenmiş , eleştirel aklı ve en büyüğüne varana kadar devlet yöneticilerini eleştiren sivri dili törpülenmiş ; çocuk oyunları seviyesine düşürülmüş olduğuna…

KARAGÖZ KENT VE KIR SINIFLARININ TASVİR BİÇİMİNDE BİR RESMİGEÇİTİDİR
Külyutmaz ve haktan ve haklıdan yana olan halkın Keloğlanıdır Karagöz…İdeallerle gerçeklerin çatışmasının ; Karagözle Hacivat arasındaki muhavere/atışmasının üzerinden şehir/kent ile kır yarışmasının alegorisidir Karagöz…Osmanlı toplumunun özü özeti , Hitit Yazılıkayadaki 1001 anadolu tanrı ve tanrıçasının resmi geçit yapması gibi ; İstanbul’un ve Anadolu  ile  Osmanlının üç kıtadan tiplerinin perdedeki tasfiridir Karagöz…

HALKIN SESİDİR KARAGÖZ    
Merkezin (başkent İstanbul) ile taşranın  ; yönetenler ile yönetilenlerin ; üretenler ile  bölüştürenler arasındaki gerilimin estetize edilerek hesaplaşıldığı  mecazi  bir arenadır Karagöz…Karadenizlisinden Rumuna , Rumelilisine  , Arap’ına , Acemine zengin kültür ve yaşayışlarının,konuşma biçimlerinin ve birbirleri ile ilişkilerinin ve iletişim ya da çoğu kez iletişimsizliklerinin ve buradan doğan yanlış anlamaların ve komedinin  oyunudur Karagöz…

KARAGÖZ  EDEBİYLE YAPAR ELEŞTİRİSİNİ
Yine de önlemlerini alır , sanatını sağlam kazığa bağlar , oyunun sonunda “her ne sürçi lisan ettiysek affola “ diyerek af diler oyunun sonunda , gönül alır alınanlar kırılanlar , gücenenler , gönül koyanlar , kızanlar olursa diye…Oyunun başında ise uyarır izleyicisini ; kendisini garantiye alır ; perdedeki yansıyanlar bir gölgedir , hayaldir ancak ; aman gerçek sanılmaya ; yeni bir dünya , başka bir dünya , gölge dünyasıdır aman ha…

İŞVEREN  (ARİSTOKRAT) HACİVAT , EMEKÇİ (HALKÇI-DEMOKRAT) KARAGÖZ
Hacivat çoğu zaman bir “işveren”dir ; Karagöz ise işverenin verdiği işi yapan (ya da yapayım derken yüzüne gözüne buluşturan ama oyunun sonunda aşıkları buluşturan , doğruların ve gerçeklerin ortaya çıkmasını sağlayan , oyunun sonunu tatlıya bağlayan) bazen konağın bekçisi , bazen de dükkanın bir işçisi , bir emekçidir…

KARAGÖZ VE HİTİTLER
Karagöz’ün Pir’i sayılan Horosan’ın Kuşter şehrinden gelen Şeyh Küşteri’ye sormak gerekir : Karagöz ve Hacıvat’a Hititlerin ( İvriz Kaya Kabartmalarındaki) ekin ve üzüm tanrısı Tarhuzza ile Hitit krallarının kısa pantalonlu , uçları kalkık çarıklı bir elleri aşağıda bir elleri yukarıda  (tıpkı Karagöz gibi) yandan tasvirlerindeki elbiseleri niçin geçirmiş ?

KARAGÖZ VE HACİVATIN KOSTÜMÜ HİTİT İVRİZ KAYA KABARTMALARINDAN ALINMA
Bu benzerliğe (birebirliğe)  ilk kez (söylemesi ayıptır ; bu satırların yazarı) tiyatronline’daki “Hititler ve Karagöz” yazımla –karşılaştırmalı iki resim eşliğinde- bendeniz dikkatleri çektim sanıyordum…Oysa yine internette karşılaştığım bir yazıya göre bir Kültür Bakanlığı Folklor Araştırmacısı da bu benzerliğe –fotosuz- vurgu yapmış bir yazısında…

HER DAİM GÜNCELLENEN GELENEK
O gün bu gündür bazen kaynak vererek , çoğu zaman vermeyerek (ne de olsa internet yazısı diyorlar herhalde…) bu konu üzerine araştırmalar yapıldı , tezler yapıldı/yazıldı ve yazılıyor…Hiçbiri de doyurucu bir cevap veremedi…Belki de bu sorunun cevabı Fatih’tedir…Bence Fatih , kendi  mezarını tam da Doğu Roma İmparatorluğu’nu kuran I.Konstantin’in mezarının üzerine neden yapılmasını vasiyet etti ise ve mezarı da gerçekten oraya neden yapıldı ise ; Şeyh Küşteri de Hitit Tanrı ve Kral tasvirlerini onun için aldı ve yeniden tasarladı…

2.) TİYATRO MERDİVEN’İN “NE OLDU BİZE” OYUNUNDAN İZLENİMLER

GELENEKSEL TİYATROMUZA NE OLDU
Oyunun daha afişinden başlıyor bizi şaşırtmaya Alpay Ekler : “2 Perde , Çağdışı Komedi” diye başlık atarak…”Çağdışı” burada iki anlamlı kullanılmış olmalı :  1.) “Biz çağdaş komedi yapıyoruz kalıpları dışında bir komedi hazırladık…” denilmek isteniyor  gibi algılıyorum. 2.) “Biz bu oyunla bizzad genelde eğitimli sanat ve tiyatro dünyamızın  ‘Gelenek(sel) Tiyatromuz  (Karagöz,Ortaoyunu,Köy Seyirlik vb.) günümüzde çağdışı bir tiyatrodur’ ,  önyargısını sorgulamak amacındayız…” , denilmek isteniyor diye yorumluyorum… 

 BATILILAŞMA VE BATI TİYATROSU GELENEKSEL TİYATRO KARŞILAŞMASI 
Doğu ve Batı Tiyatrosu’nun çatışması , karışması , harmanlanması , sentezi deneyleri kısaca  “Cumhuriyet Dönemi  Türk(iye) Tiyatrosu” demektir bir bakıma…Osmanlı’nın Batılılaşma istekleri ve çalışmaları ilk önce denebilir ki askeri ve sanatsal alanlarda oldu ; Yeniçeri Ocağı ve Hacıbektaş_ı Veli geleneği ortadan kaldırıldı ve yerine duruma göre “Nizam_ı Cedid” kıyafeti giydi askerlerimiz duruma göre artık Allah ne verdiyse o dönemde en çok borç alarak tavizi pardon kapitilasyonları kime verdiysek (sırası ile Fransız , İngiliz , Alman vb. ki şimdilerde moda Amerikan (!)…) o ülkenin askeri kıyafetlerini örnek aldık kendimize…

BATILILAŞMA İLE İLK ÖNCE SARAY BATI TİYATROSUNA YÖNELDİ
Tabiii ki sathi , şekilden…Asla özden değil…Müziğimiz de aynı travmalara uğradı denebilir…Saraydaki Bizans kökenli Türk Müziği yerini Batı Müziği’ne bıraktı…Saraydaki Karagözcülerin ortaoyunu ustalarının ve ünlü meddahların yerini Batıdan turneye gelen operalar ve azınlıkların (en çok da Ermenilerin yaptıkları) Batı Tarzı tiyatrolar ve oyuncular aldı…

HALK TİYATROSUNDAN BATI TİYATROSUNA GEÇİŞTE KIRILMA NOKTASI : GÜLLÜ AGOP’A VERİLEN TİYATRO YAPMA TEKELİ 
“Osmanlı Dram Kumpanyası” kurucusu ”Kırk yılın Güllü Agop’u bir gecede Müslüman oldu ve saraya alındı… Batılılaşma önünde en büyük engel olarak görülen Geleneksel Tiyatromuz ortadan kalkması için saray , Güllü Agop’a on yıl süre ile İstanbul’da tiyatro yapma tekeli verdi…Bu da bizim Karagözü , Ortaoyununu ,  Meddahı bitirdi…

EN DOĞRU TARİH HENÜZ YAZILMAYANDIR
Türkiye Tiyatrosu ne yazık ki henüz bu travma ile yüzleşememiş , hesaplaşamamış ve bu yüzden de hastalanarak sağlığını hiçbir zaman tam anlamıyla kazanamamıştır…Bu konunun kıyısından köşesinden geçen oyunlar arasında örneğin Haldun Taner’in “Sersem Kocanın Kurnaz Karısı” ise sonuç olarak Ermeni kökenli oyuncularımızın ülkemizde Batı tarzı bir tiyatronun kurulmasına verdikleri desteğin kutlanmasından ibarettir , denilebilir…

TANER’İN SERSEM KOCANIN KURNAZ KARISI OYUNU VE BU OYUNDAKİ ÇAĞDAŞ TÜRK (İYE)TİYATROSUNUN GELİŞİM EVRELERİ
(Anımsanacağı üzere bu oyunda bir Fransız piyesi birinci perdede Thomas Fasulyacıyan   “çeviri”si ile  , ikinci perdede Ahmed Vefik Paşa “adaptasyonu” ile  ve üçüncü ve son perdede ise Küçük İsmail tarafından “Tuluat Oyunu” olarak oynanıyordu…)

BATI TARZI TÜRK TİYATROSUNDA ÇEVİRİ-ADAPTASYON VE SENTEZ DÖNEMLERİ
Şifreler çok açık : Taner , Çağdaş Türk(iye) Tiyatrosu’nun bu çeviri-adaptasyon ve sentez üçlemeden geçerek geldiğini  ve evrimleştiğini savlıyordu…Şimdi bakalım gerçekten öyle mi idi ?...Batı tarzında yazılmış ilk tiyatro yazarımız  kimdir ve eseri hangisidir ?  

TÜRKÇEDE BATI TİYATROSU FORMATINDA YAZILAN İLK ESER OLAN ŞİNASİ’NİN “ŞAİR EVLENMESİ” ÖZDE BİR KARAGÖZ OYUNUDUR 
Cevap : “Şinasi” ve “Şair Evlemesi”dir. Buraya kadar herkez bilir de Şair Evlenmesi’nin sahnelenmesini ve Batı tiyatro dili ile yazılması dışında (yani biçimi) her şeyiyle bu oyun bir ortaoyunu ve bir Karagöz metninden farksız olduğunu konunun uzmanları dışındakiler pek bilmez… 

FORMÜL BATIDAN BİÇİMİ BİZDEN DE ÖZÜ ALARAK SENTEZLEMEK
Formül bulunmuş , maya tutmuştur : Batı Tiyatrosu’ndan biçimi ile Geleneksel Tiyatromuzun özünü harmanlayarak bir senteze gitmek…Bu formül , iyi kötü , Ahmed Vefik Paşa’dan Müsahipzade Celal’e , ondan Haldun Taner’e ,  Oktay Arayıcı’ya , Turgut Özakman’a , Ferhan Şensoy’a ve Yılmaz Erdoğan’a kadar pek çok oyun yazarımızca bir “gelenek” olarak kullanılmıştır , denilebilir…

(Dikkat edilirse mütevazi davranarak kendimi katmadım , onu da bir zahmet ben öldükten sonra izimden gelen öğrencilerim yapsınlar… :) …)

HANGİ BATILILAŞMA
Niye bir türlü Batılılaşamıyoruz ?!...Neden onlar gibi kapitalist , emperyalist olamıyoruz ?!…Neden kalın kafalarımız almıyor Batı Müziğini , sanatını , tiyatrosunu ?!... Neden kendi geleneklerimizde , ilkelliklerimizde , gericiliklerimizde bunca ısrar ediyoruz ?!...

TİYATRO VE SİNEMA SEYİRCİMİZ TERS ORANTILI MI ARTIYOR
Amerikan Sineması  ve Türkiye kotası yüzünden altmışlı yılların patlama yapan sineması yetmişli yılların sonunda iflas etmiş , seks filmleri ile dejenere bir şekilde can çekişiyordu… Günümüzde ise yerli film sayısında da seyircide de tarihinde görülmemiş bir patlama ve sıçrama yaşıyor sinemamız…Dayatma sanata karşı koyuyor , çanakkaledeki gibi inatla hırsla , bir vatan meselesi gibi direniyor milletimiz…

GÜLLÜ AGOP’UN SUÇU NE
Biz dönelim yine Güllü Agop’a tiyatro yapma ayrıcalığı (tekel) verilerek geleneksel tiyatromuzun nasıl katledildiği meselesine…(Ermeni asıllı vatandaşlarımızın bu meselede elbette ki masumdular , zira Batı sanatını , modasını ilk onlar alıp uyguluyor ve takip ediyorlardı tüccar ve burjuva sınıfı olarak ve doğal olarak…)

BATI TARZI TİYATRO TEKEL İLE DAYATILIRKEN HALK TİYATROSU DA DİRENİŞ KARARI ALDI
Halkımız da saray ve padişahlarımız kadar hızlı Batılaşamamış olmasından olacak (bir çeşit radyoda Türk Müziğinin yasaklanıp Batı müziğinine izin verilmesine benzeyen bu “tekel” e  karşı) hiç beklenmeyen bir şey oldu : Gelenekselciler ilk kez birlik oldu/kurdu ve direnmeye , yaşamaya , karşı koymaya karar verdiler !...

TİYATRO TEKELİ YAN ÜRÜNÜ OLARAK ORTAYA ÇIKAN OPERET VE TULUAT TİYATROLARI VE OYUNLARI
Diğer azınlık (ermeni) ve türk kumpanyaları ve oyuncuları birleşerek “tiyatro tekelinin müzikli piyesleri kapsamadığı” yorumu ile Operet Tiyatroları kurarak Türkçe operetler sahnelemeye başladılar…Bir kısım halk tiyatrosu geleneğinden gelen tiyatrocular da , operetçilerinkine benzer  bir gerekçe ile : “tiyatro tekelinin sadece yazılı metinleri içerip doğaçlama –tuluat oyunlarını kapsamadığı” yorumu ile Tuluat Tiyatroları kurarak tuluat oyunları sergilemeye başladılar…
 
GÜLLÜ AGOP’UN KURDUĞU GEDİKPAŞA TİYATROSU BATILI ANLAMDAKİ O TÜRK(İYE) TİYATROSU İDİ VE ŞEHİR VE DEVLET TİYATROLARININ İLK PROTOTİPİ İDİ
İyi ama bu nasıl olacaktı ?... Tekel   engeli nasıl aşılabilir , ortadan kaldırılabilir ya da uygulanamaz kılınabilirdi ?...Tekel yasası açıktı : “1870 yılından itibaren on yıl içinde Türkçe komedya , dram , tragedya ve vodvil oynama tekeli Güllü Agop’a verilmişti”…Güllü Agop’un kurduğu ilk özel tiyatro aynı zamanda Şehir ve Devlet Tiyatrolarının öncüsü , bir prototipi idi…Yerli ve çeviri oyunların dramarurgiinin yapılması edebi heyeti , profesyonel yüz civarı oyuncusu olan ve bir sezonda pek çok oyun çıkaran bir çeşit tiyatro fabrikasıydı Gedikpaşa Tiyatrosu…

BATI TİYATROSU İLE GELENEKSEL TİYATRO SENTEZİ DENEYLERİNİN İLKİ OLARAK OPERETLER VE TULUAT TİYATROLARI DÖNEMİ 
 İşte geleneksel tiyatromuzu Batı tiyatrosu formu ve görüntüsü altında yaşatmaya devam eden ve tekelin kırılmasını sağlayan “Operetler ve Tuluat Tiyatroları Dönemi” böyle başladı…İstanbul’da ne kadar ortaoyunu kolu , kumpanyası , Karagözcü , kuklacı , hokkabaz vb. varsa hepsi operet ve tuluat tiyatrosuna dönüştüler…

SİSTEM DIŞI DENETİMSİZ VERGİSİZ HALK TİYATROSU SİSTEME DAHİL OLUYOR
Artık ortaoyunu ortadan kalkmış , İtalyan Tiyatrosu denilen kapalı mekanlarda kılık değiştirmiş olarak yaşamını sürdürmeye başlamıştı…Bir bakıma bu sanatçılar böylelikle açıkta değil de kapalı mekanlarda  icrayı sanat eyleyerek tiyatro kirası ödemek zorunda kalıyor ve vergi denetimine tabi olarak  devletçe kontrol altına alınmış oluyorlardı…

HALDUN TANER’İN “SERSEM KOCANIN …” OYUNUNDAKİ ÜÇ DÖNEM 
Dolayısıyla Haldun Taner ustanın çeviri-adaptasyon-tuluat üçlemesi ve evrim kuramı (“Sersem Kocanın Kurnaz Karısı” oyunu özelinin dışında) Osmanlı Dönemi Türk(iye) Tiyatrosu’nun bütünü için pek de  geçerli  görünmüyor… 

OYSA BİZZAD “KEŞANLI ALİ” OYUNU BİLE OPERET FORMUNDADIR
“Keşanlı Ali Destanı” her ne kadar “Müzikli Oyun” olarak anılsa da temelde gevşek dokulu ve bağımsız sahnelerin şarkılarla birbirine bağlandığı (yerli ve Karagöz ve ortaoyunu orjinli tiplerin yeraldığı) Operetler Dönemi ve “Geleneği”nden başka bir şey olmadığını söylemek mümkündür…

ÇAĞDAŞ TÜRK(İYE) TİYATROSU , BATI TİYATROSU İLE GELENEKSEL HALK TİYATROSU’NUN SENTEZİDİR VE BU SENTEZ DENEMELERİ ADAPTASYONLARLA BAŞLAMIŞ OPERETLER VE TULUAT TİYATROLARI VE OYUNLARI İLE GELİŞTİRİLMİŞTİR 
Sonuç olarak Türk(iye) Tiyatrosu dıştan Batı , içten Halk Tiyatrosu’nun bir sentezi olduğu ileri sürülebilir…Tekel ve yasak başarılı olamamış Halk Tiyatrosu ve Geleneği form değiştirerek Operet ve Tuluat Tiyatrolarında ve oyunlarında yaşamaya devam etmiştir.

“NE OLDU BİZE” OYUNU İŞTE BU BATI TİYATROSU İLE  GELENEKSEL HALK TİYATROSUNUN İLK KARŞILAŞMALARI VE ÇATIŞMALARINI KONU ALIYOR
 
Bu kısa girizgahtan (!) sonra şimdi artık “Ne oldu bize” oyununun izlenimlerine geçebiliriz…Oyunun yazarı ve yönetmeni Alpay Ekler yine yapmış yapacağını !...Oyun komedi ile başlayıp çarpıcı bir dramla nihayete eriyor…

EPİZODİK ANLATIMLA BAŞLAYAN OYUN KONULU BİR OYUNA DÖNÜŞÜYOR
İsmail Dümbüllü’nün kavuğu ile gömülme vasiyeti , Kel Hasan Efendi’nin yoksul ve hasta geçen günleri , Cin Baba’nın Darülaceze macerası vb. öykülerden oluşuyor oyun…

SAHNELERİN ÇOKLUĞU VE REJİ
Oyundaki zaman çemberi (skalası) fazla  geniş ve  yer –zaman birliği ya da bağlantısı kurmakta zorlanıyor seyirci…Olay birliğine gelince…  gerçekten tek bir olay olsa daha mı iyi olurdu ne ?....Oyunun başındaki arka arkaya çalıp söylenen şarkılar birinci perdenin finaline  , ikinci perdenin başına ve oyunun finaline dengeli bir şekilde dağıtılması rejiyi daha bir toparlayabilir gibi geldi bana…

TİYATRO MERDİVEN GELENEKSEL HALK TİYATROSU BİRİKİMİ ÜZERİNE DENEYSEL BİR ÇALIŞMA YAPMIŞ 
Oyunda kullanılan meddah ve karagöz eklektik kalmış gibi,eritilirse hazmı gözlere iyi gelebilir…Oyun bu hali ile daha çok bir Deneme Tiyatrosu niteliğinde izlenimi edindim ben…(Ayla Algan hocamız hep “Picasso’nun aramadığını/denemediğini ; ilk yapışta bulduğunu” söylerdi…Beklan Algan hocamız ise gülerek Aziz Nesin ile Çetin Altan arasında “Adsız Oyun”un galası sırasında şöyle bir diyaloğun geçtiğini anlatmıştı : “-Bu çocuklar neyi deniyorlarmış Aziz ?”…”-Neyi deneyecekler , Çetin , sabrımızı !”… 
 
BİÇİM DEĞİŞEBİLİR,DÖNÜŞEBİLİR,ÖLEBİLİR AMA ÖZ BİÇİM DE DEĞİŞTİRSE KILIK DA DEĞİŞTİRSE YAŞAMAYA DEVAM EDEBİLİR TIPKI GELENEKSEL HALK TİYATROSUNUN ÇAĞDAŞ TİYATROMUZUN ÖZÜNDE SENTEZLENEREK YAŞAMASI GİBİ
Bu oyun bu konuda yapılacaklar için iyi bir başlangıç olarak kabul edilebilir…Hoş bir derleme olmuş…Bu konunun üstüne gidilecek ise bu oyunda olduğu gibi Geleneksel Tiyatromuzun biçimine fazla takılmamak gerektiğine inanıyorum…Geleneksel Tiyatroyu öz değil de biçim olarak görür ve gösterir , bu biçimi vurgularsak şimdiye kadar yapılagelen denemelerden ve çalışmalardan farklı bir özgün yaklaşım göremeyebiliriz…

GELENEĞİN BİÇİMİNDEN Mİ YOKSA ÖZÜNDEN Mİ DAHA FAZLA YARARLANMALIYIZ
Biçim değil biçem önemli olmalı ; tarz ; uslup…Ki o da özümsenip yapısı ortaya çıkarılarak günümüze aşılanabilir…(Mevlananın da yedi yüz yıl önce dediği gibi : “Dünle ilgili ne vardıysa dünde kaldı , bugün yeni şeyler söylemek zamanıdır cancağızım…”)

OYUNCULAR
Gürkan Sinan özellikle Kavuklu rolünde döktürüyor…Ahmet Özturan da Pişekar’da aynı şekilde…Oyunun sürpriz çıkışını yapansa  Kavuklu Arkası rolüyle Ufuk Uçar…Bacı rolünde izlediğim Sibel Tomaç bugüne kadar izlediğim tüm bacı rollerinin en iyisi…

Anjel’de Deniz Gül , Eliza’da Lerzan Helvacı , Kerem’de Barış Baş , Bayram’da Deniz Karalar , Aret ve Garabet’te Ruşen Gülen , Hayrettin-Mustafa-Baba’da Osman Alınca iyi…  

Karagöz oynatıcısı Deniz Karalar , Yardakta Fatih Tezol başarılı…

Kostümler harika (Sibel Tomaç),müzikler dört dörtlük (Alpay Ekler ; gitarda Bülent Aksu) …

Hem eğlenmek hem atalarımızın tiyatrosu ile bir nostalji yaşamak hem de tiyatro tarihimizin bilinmeyen bir dönemine daha yakından bakmak isterseniz…kaçırmayın… 
Sava Aykılıç.

Anahtar Kelimeler: alpay ekler, geleneksel, geleneksel tiyatro



0 Yorum
Hmm! Bu içeriğe henüz yorum yapılmadı, sen yazmak ister misin?
Bekle! Yorum yazmak için üye olmalısın Üye isen burayı tıkla. Üye olmak için de burayı tıkla.
Diğer Yazıları





TİYATRONLİNE

Görüş Bildir